Uluslararası hukukta mütekabiliyet: Teori, pratik, temel haklar ve Lozan Barışı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Galatasaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, KAMU HUKUKU ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: UĞURCAN ÖZTÜRK

Danışman: AKİF EMRE ÖKTEM

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mütekabiliyet, devlet arasındaki ilişkilere hâkim olduğu kabul edilen ve fakat (uygulamada sıklıkla kendisine atfedilen) "ilke" veya "esas" gibi somut bir hukuki görünümden uzak bir fenomendir. Ancak bu durum, kavramın varlığını ve hukuki süreçlere olan etkisini ortadan kaldırmamaktadır. Zira dayanağını en temel insan ilişkilerinden ve hatta evrimsel süreçlerden alan bu "hâl"; devletlerarası ilişkiler söz konusu olduğunda, bazen taraflarınca açıkça vurgulanmakta bazen de eylem ve işlemlerin arkasında kendisini hissettirmektedir. Çalışmanın konusu; bu fenomenin çıkışını ve teorik altyapısını açıklamak, uluslararası hukuka etkilerini ve fonksiyonlarını değerlendirmek, görünür olduğu noktalarda devlet pratiğinin nasıl şekillendiğini tartışmak, modernleşen dünyada mütekabiliyet ilkesinin yerini tespit etmeye çalışmak ve nihayet Lozan Barış Andlaşması'nın özellikle azınlıkların korunmasına yönelik hükümlerini bu mesele ışığında değerlendirmektir. Çalışmanın Türkiye'deki bir üniversitenin bünyesinde gerçekleştirilmesi ve Türkçe kaleme alınması, ister istemez (ve mümkün olduğu ölçüde) Türkiye'nin yaklaşımı üzerinden örneklendirmeler yapmayı zorunlu kılmıştır. Bu itibarla; Giriş başlığı altında çalışmanın çerçevesi çizilmiş, I no.lu bölümde mütekabiliyetin anlamı ve teorik altyapısı ortaya koyulmuş, II no.lu bölümde uluslararası hukukun farklı temaları altında karşılıklılığın görünümleri tartışılmış, III no.lu bölümde Lozan barışının kurduğu iddia edilen Türkiye-Yunanistan mütekabiliyet sistemi mercek altına alınmış, Sonuç başlıklı kısımda ise çalışmanın çıktıları özetlenmiştir.